نهاوند؛ نگین تاریخی و راهبردی زاگرس در استان همدان

خلاصه اجرایی

پایان این شهر باستانی می‌خواهیم باهم نگاهی به نهاوند داشته باشیم. این شهر در دامنه‌ی جنوبی رشته‌کوه زاگرس و در مسیر طبیعی ارتباطی بین فلات مرکزی ایران به سمت غرب قرار گرفته است. موقعیت جغرافیایی خاص آن در گذشته نقش حیاتی در مسیرهای تجاری و نظامی ایفا کرده است. امروز نهاوند ترکیبی از معماری سنتی، اقلیم کوهپایه‌ای و میراث باستان‌شناسی را ارائه می‌دهد که آن را به مقصدی مناسب برای پژوهش‌های تاریخی و طبیعت‌گردی تبدیل کرده است. توسعه‌ی شهری اخیر بر حفظ بافت قدیمی و جذب گردشگر متمرکز شده است.

جغرافیا و جمعیت‌شناسی

نهاوند در ارتفاعی حدود ۱۹۰۰ متر از سطح دریا واقع شده و دارای اقلیمی نیمه‌خشک تا معتدل کوهستانی است. زمستان‌ها سرد و پوشیده از برف و تابستان‌ها خنک و قابل تحمل است. این شرایط آب‌وهوایی بستر رشد باغات انگور، بادام و زردآلو فراهم کرده که در دوره‌های پیشین از شهرت ملی برخوردار بوده‌اند. بر اساس داده‌های سرشماری، جمعیت شهرستان نهاوند به بیش از ۷۰ هزار نفر می‌رسد که بخش عمده‌ی آن را فارسی‌زبانان تشکیل می‌دهند و اقلیت‌های کرد و آذری نیز در نواحی مختلف پراکنده‌اند. دسترسی به آب‌های زیرزمینی و سطحی از ویژگی‌های طبیعی این منطقه محسوب می‌شود.

تاریخچه و سیر زمانی

سکونت در حوزه‌ی نهاوند به دوره‌ی پارینه‌سنگی بازمی‌گردد. در عصر ایلامیان، مادها و اشکانیان، این مسیر به عنوان تقاطع راه‌های تجاری و نظامی رشد پیدا کرد. هخامنشیان و ساسانیان بر استحکامات و زیرساخت‌های آبی منطقه نظارت داشتند. سد و پل وازیر به عنوان نمونه‌ای از مهندسی ساسانی تا به امروز پابرجاست. پس از ورود اسلام، این شهر به مرکز تبادل فرهنگی و مذهبی تبدیل شد. در دوران صفویه و قاجار، بافت بازار، کاروانسراها و خانه‌های قدیمی شکل نهایی خود را گرفت و نقش مرزبانی و کشاورزی آن تثبیت شد.

جنگ‌ها و تنش‌های تاریخی

مشهورترین رویداد نظامی این منطقه، نبرد نهاوند در سال ۲۱ هجری قمری (۶۴۲ میلادی) است. منابع تاریخی شیعه و سنی آن را «فتح‌الاکبر» می‌نامند و نقطه‌ی عطف تغییر ساختار سیاسی فراع پارسی می‌دانند. این دره محدود همیشه مسیرهای طبیعی پیشروی لشکرها بوده است. در سده‌های بعد، حملات مغول و تیموری و همچنین درگیری‌های مرزی صفویه و عثمانیان بر پایداری شهری تأثیر گذاشت. کنترل این ناحیه به معنای کنترل محور ارتباطی بین‌النهرین تا آذربایجان بود و به همین دلیل به آن «کلید ایران» می‌گفتند.

سیاست و مدیریت شهری

نهاوند در حال حاضر مرکز شهرستان نهاوند در استان همدان است. ساختار مدیریتی آن تحت نظارت فرمانداری، شورای شهرستان و شهرداری اجرا می‌شود. اولویت‌های مدیریت شهری در دهه‌های اخیر بر بهینه‌سازی ترافیک، توسعه‌ی پیاده‌راه‌های تاریخی و تقویت شبکه‌ی فضای سبز متمرکز شده است. نمایندگان دوره‌های مختلف مجلس از تسریع پروژه‌ی راهداری به سمت کرمانشاه و بهبود شرایط آبشرب حمایت کرده‌اند. برنامه‌های توسعه‌ی محلی بر مشارکت ساکنان و حفظ هویت منطقه‌ای تأکید دارند.

دستاوردهای علمی و روشنفکری

در طول تاریخ، این منطقه میزبان عارفان، شاعران و فقهای محلی بوده است. در دوران معاصر، تأسیس مراکز آموزش عالی و دانشگاه‌های علمی‌کاربردی پایه‌های تولید دانش را در رشته‌های کشاورزی، محیط‌زیست و فناوری اطلاعات گسترش داده است. پژوهش‌های میدانی روی اقلیم، باستان‌شناسی و زبان‌شناسی آذربایجانی-فارسی در این حیطه انجام شده است. همچنین، کتابخانه‌های محلی و انجمن‌های ادبی بستر انتشار آثار سرآمدان محلی را فراهم کرده‌اند.

گردشگری و میراث فرهنگی

مهم‌ترین جاذبه‌ی تاریخی، مجموعه‌ی سد و پل وازیر است که دقت مهندسی ساسانی را نشان می‌دهد. بازار سنتی نهاوند با قوس‌های آجری، راسته‌تاج‌ها و حجره‌های قدیمی، نمونه‌ای زنده از معماری داخلی ایران است. در بخش طبیعت، کوه‌های سپید، ییلاقات چغلوندی، دشت‌های باغی و آب‌وهوای خنک تابستانه مقاصد محبوبی هستند. جشنواره‌های محلی اغلب پیوند عمیقی با آداب کشاورزی، برداشت محصولات و گرامیداشت تاریخ شفاهی دارند. حفظ صنایع دستی و موسیقی مقامی نیز در برنامه‌های فرهنگی شهری جایگاه ویژه‌ای دارد.

حقایق جالب و جزئیات پنهان

نام نهاوند احتمالاً از واژه‌ی میانه‌ی پارسی «ناهوان» به معنای آب فراوان یا منطقه‌ی پرحرارت گرفته شده است. پیش از دوران اسلامی، این ناحیه به کشت انگور و تولید شراب شهرت داشت و در متون راهبردی قدیمی به عنوان «سرزمین باغ‌های میوه» یاد می‌شد. سکه‌های ضرب شده در این منطقه نشان می‌دهد که کارگاه‌های سکه‌سازی محلی در دوره‌های اشکانی و ساسانی فعال بوده‌اند. همچنین، برخی معتقدند نام «کلید ایران» ریشه در موقعیت دهنه‌ی دره‌ی محدود و نقش آن در سپر دفاعی غرب دارد.