دوشنبه۲۳ شهریور · آفتابی
۳۵°۲۳°
۲۲°
۳۶°
تفت، نگین آجر و تاریخ در یزد؛ بررسی کامل جغرافیایی و فرهنگی
خلاصه اجرایی
تفت، شهری است که همزمان ریشههای کهن دارد و اقتصادش با کشاورزی مدرن گره خورده. این شهرستان در دامنه کوههای مرکزی استان یزد قرار گرفته و به خاطر آجرهای سازگارش با اقلیم کمآب، معماری ایرانی و بافت تاریخی بینظیرش شناخته میشود. اگر به دنبال تجربهای از زندگی آرام ایرانی، صنایعدستی زنده و گنجینهای معماری هستید، تفت مقصدی است که ارزش کاوش دارد.
جغرافیا و جمعیتشناسی
تفت در فاصلهٔ حدود ۱۰۰ کیلومتری غرب یزد، در منطقهای کوهپایهای با اقلیم نیمهبیابانی و زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل قرار دارد. دشت حاصلخیز این شهر با آبرسانی قناتها و رودخانههای فصلی، آن را به قطب کشاورزی ویژهٔ پسته، گردو و انگور تبدیل کرده است. جمعیت تفت بر اساس برآوردهای آخرین سرشماریها نزدیک به ۴۵ هزار نفر است که عمدتاً به زبان فارسی و گویش یزدی سخن میگویند. ترکیب جمعیتی آن نشاندهندهٔ بومیان خاندانهای کهن و مهاجران داخلی است که سالهاست در این منطقه زندگی میکنند.
خط زمانی تاریخی
استقرارهای اولیه در منطقه به دوران پیشازتاریخ بازمیگردد، اما شکلگیری شهرت تفت عمدتاً به دورهٔ صفویه و بهویژه قاجار باز میگردد. در این دوران، به دلیل موقعیت جغرافیایی مناسب و دسترسی به منابع رساب و چوب، صنعت آجرپزی و صنایعدستی رونق یافت. تفت در گذر زمان بهعنوان یکی از مراکز مهم ساختوساز در ایران مرکزی شناخته شد. حاکمان محلی در دورهٔ قاجار زیرنظر حکومت مرکزی، به توسعهٔ بازار، کاروانسراها و سیستمهای آبیاری پرداختند. در معاصر، تفت پس از انقلاب ۱۳۵۷ به عنوان شهرستان مستقل تثبیت شد و ساختار شهری آن مطابق با الگوهای امروزی اداری گسترش یافت.
جنگها و درگیریها
تفت به دلیل موقعیت جغرافیایی نسبتاً دور از کریدورهای اصلی جنگ، عمدهٔ تاریخ پرفرازونشیب کشور را با آرامش نسبی طی کرده است. با این حال، در جنگ جهانی اول و دوم، این منطقه مانند دیگر نقاط ایران در معرض کمکزاریها، گرانبها شدن مواد غذایی و تحمیل بار مالیاتهای جنگی قرار گرفت. در دوران جنگ ایران و عراق، تفت بهعنوان یک منطقهٔ پشت جبههٔ غرب عمل کرد و جمعیت آن با پذیرش آوارگان و اعزام نیروهای داوطلب، نقش حمایتی مهمی ایفا نمود. هیچ نبرد مستقیم یا ویرانی وسیعی در بافت این شهر ثبت نشده است.
سیاست و حکمرانی
تفت در حال حاضر بهعنوان یکی از شهرستانهای استان یزد فعالیت میکند و ساختار اداری آن شامل فرمانداری، بخش مرکزی و شهرداری میباشد. نمایندگان شهرستان در مجلس شورای اسلامی و نیز نمایندگان شورای شهر هر چهار سال یکبار انتخاب میشوند. تمرکز مدیریت شهری و استانی بر توسعهٔ زیرساختهای کشاورزی، نوسازی بافت فرسوده و ارتقای خدمات شهری بوده است. شفافسازی بودجه و مشارکت شهروندی در سالهای اخیر به دستورالعملهای اصلی مدیریت محلی تبدیل شده است.
دستاوردهای علمی و فکری
تفت بهصورت رسمی در لیست مراکز پژوهشی بزرگ کشور قرار ندارد، اما نقبی بینظیر در انتقال دانش فنی و مهندسی بومی دارد. استادکاران آجرپزی تفت از دانش سنتی فیزیک و ساختوساز بهره میبرند و آجرهای منطقه بهخاطر تحمل حرارتی بالا و سازگاری با رطوبت، توسط معماران مدرن برای حفظ اکوسیستم بناها مورد توجه قرار گرفته است. همچنین دانش کشاورزی در زمینه کشت پسته و گردو و مدیریت منابع آب، بهصورت تجربی و دانشگاهی در حال بهروزرسانی است و مراکز آموزشی فنیوحرفهای هر ساله نیروهای متخصص را به اقتصاد محلی تزریق میکنند.
گردشگری و میراث فرهنگی
تفت گنجینهای از معماری بومی است. بازار تاریخی، کاروانسرای شاهعباسی، حمام قدیمی، و مجموعه خانههای با ایوانهای گلی و بادگیرهای منحصربهفرد، همگی نشاندهندهٔ هنر زندگی در اقلیم سخت اما زیبا هستند. منطقهٔ طالعباد و قناتهای فعال، برای گردشگران علاقهمند به معماری و میراث ناملموس جذاباند. جشنوارههای محلی مرتبط با برداشت محصول و مراسم فصلی، رنگ و بوی زندگی روزمره را به بازدیدکنندگان منتقل میکنند. صنایعدستی مانند گلیمبافی، سیمرغبافی و آجرسازی زنده، بخش پررونق گردشگری فرهنگی این شهرستان را تشکیل میدهند.
اطلاعات جانبی و نکات پنهان
- اسم «تفت» احتمالاً از واژهٔ «تفتان» یا «تَف» به معنای گرما گرفته شده که به آتشکدههای باستانی و گرمای تابستان منطقه اشاره دارد.
- آجرهای تفت آنقدر شناختهشدهاند که نمونههایی از آنها در بازسازی برخی بناهای تاریخی در خارج از ایران نیز به کار رفته است.
- در بافت فرسودهٔ شهر، کوچههایی وجود دارد که صدای ساخت آجر هنوز در آنها پیچیده و کارگاههای خانوادگی نسلبهنسل این هنر را حفظ کردهاند.
- ترکیب خاک رس و الیاف گیاهی در آجرسازی هنوز به شکل کامل سنتی و با دقت مهندسی انجام میشود و این روش در فهرست میراث فرهنگی ناملموس منطقه ثبت شده است.